Šta je zloupotreba službenog položaja prema Krivičnom zakoniku Srbije
„Član 359 Krivičnog zakonika Republike Srbije propisuje da službeno lice koje iskorišćavanjem službenog položaja pribavi sebi ili drugom korist može odgovarati za krivično delo zloupotrebe službenog položaja.“
Zloupotreba službenog položaja spada među najznačajnija krivična dela protiv službene dužnosti, jer direktno pogađa poverenje građana u rad državnih organa. U praksi, građani se ovom temom najčešće bave kada žele da procene da li je postupanje službenog lica predstavljalo grešku u radu ili krivično delo.
Osnovna ideja člana 359 Krivičnog zakonika Republike Srbije polazi od načela da službeno lice ne sme koristiti svoj položaj kao sredstvo za ostvarivanje privatnih interesa. Delo postoji kada službeno lice iskorišćava službeni položaj ili ovlašćenje, prekorači granice ovlašćenja ili ne izvrši službenu dužnost, pa time sebi ili drugom pribavi korist, drugome nanese štetu ili teže povredi prava drugog lica.
Suština nije u samoj funkciji, već u njenoj zloupotrebi. Drugim rečima, zakon ne kažnjava činjenicu da neko ima ovlašćenje, već način na koji ga koristi. Upravo zato je za pravilnu pravnu kvalifikaciju uvek važno analizirati šta je bilo službeno ovlašćenje, kako je upotrebljeno i kakva je posledica takvog postupanja.
Ko može biti učinilac ovog krivičnog dela
Učinilac ovog krivičnog dela može biti samo službeno lice. U praksi to mogu biti policijski službenici, inspektori, zaposleni u organima uprave, nosioci pravosudnih funkcija, kao i druga lica koja vrše javna ovlašćenja. To znači da se ovo delo ne odnosi na bilo koje lice, već na onoga ko upravo zbog svoje službene funkcije ima posebna ovlašćenja ili pristup podacima, postupcima i odlukama.
Radi jednostavnijeg razumevanja, može se reći da, ako lice ne bi moglo da izvrši spornu radnju da nije bio na određenom službenom položaju, to onda može ukazivati na zloupotrebu službenog položaja. Zato je u ovim predmetima uvek važno utvrditi status učinioca i konkretan sadržaj njegove službene dužnosti.
Kako u praksi dolazi do zloupotrebe položaja
U praksi se ovo krivično delo može pojaviti u različitim oblicima. To može biti donošenje odluka koje nisu zasnovane na zakonu, već na privatnom interesu. Zatim, propuštanje službenog lica da postupi u skladu sa zakonskim obavezama, kao i zloupotreba službenih informacija, pristupa ili autoriteta radi ostvarivanja privatne koristi ili pogodovanja trećem licu.
Tipični primeri iz prakse mogu biti nezakonito favorizovanje određenog lica u upravnom ili službenom postupku, korišćenje službenih baza podataka bez službenog razloga, nepostupanje po dužnosti radi zaštite nečijeg privatnog interesa ili iskorišćavanje službene funkcije da bi se drugom omogućila korist koju po zakonu ne bi mogao da dobije. Više o praktičnim situacijama nalazi se u posebnom tekstu: Primer zloupotrebe službenog položaja u praksi.
Primer iz prakse
Zamislimo situaciju u kojoj službenik ima pristup službenoj bazi podataka građana. Njegov posao mu daje pravo da takve podatke proverava samo kada za to postoji službeni razlog. Međutim, on pristupi sistemu da bi proverio podatke o komšiji, bivšem partneru ili poslovnom konkurentu, iako ne vodi nijedan službeni predmet koji se na to lice odnosi.
Takvo ponašanje nije samo neprofesionalno. Ako su ispunjeni zakonski uslovi, ono može predstavljati zloupotrebu službenog položaja, jer je službeno ovlašćenje iskorišćeno van njegove zakonske svrhe. Ovakvi primeri dodatno naglašavaju osnovnu ideju krivičnog dela propisanog članom 359 Krivičnog zakonika Republike Srbije – službeni položaj postoji radi vršenja javne funkcije, a ne radi ostvarivanja privatnog interesa, lične koristi ili drugih oblika zloupotrebe.
Koje kazne zakon predviđa
Kazna za zloupotrebu službenog položaja zavisi od oblika dela, nastale posledice i visine pribavljene koristi. U osnovnom obliku zakon predviđa kaznu zatvora. Kvalifikovani oblici dela kažnjavaju se kaznom iz gornjeg raspona, naročito kada je pribavljena znatnija imovinska korist, prouzrokovana veća šteta ili su teže povređena prava drugog lica.
Upravo zato nije dovoljno samo reći da je neko „zloupotrebio funkciju“. Potrebno je pravno precizno utvrditi koji oblik dela dolazi u obzir, koje posledice su nastale i kako se to dokazuje. Detaljnije o sankcijama nalazi se u posebnom tekstu: Kazna za zloupotrebu službenog položaja.
Zašto je pravna pomoć važna
Predmeti za zloupotrebu službenog položaja gotovo nikada nisu jednostavni. Često se sporno pitanje ne svodi na to da li se nešto dogodilo, već da li to što se dogodilo zaista ispunjava zakonska obeležja krivičnog dela iz člana 359 ili se radi o disciplinskoj povredi, propustu u radu ili drugom krivičnom delu.
Često pitanje
Da li svaka greška službenog lica predstavlja zloupotrebu službenog položaja? Ne. Sama greška, loša procena ili neefikasnost ne znače automatski da postoji krivično delo. Da bi postojala zloupotreba službenog položaja, mora se utvrditi da je službeno lice nezakonito koristilo svoj položaj ili ovlašćenje i da je time pribavljena korist, naneta šteta ili teže povređeno pravo drugog lica.
Advokatska kancelarija Jelena Sekulić pruža stručnu pravnu pomoć i zastupanje u predmetima koji se odnose na krivično delo zloupotrebe službenog položaja, uključujući zastupanje okrivljenih i oštećenih u krivičnim postupcima pred sudovima u Novom Sadu i širom Republike Srbije.
